İldenizliler, Azerbaycan Atabeyleri (1136-1225)

Hanedanın kurucusu Şemseddin İldeniz, Kıpçak kökenli bir Türk'tü. Selçuklu sultanı Mesud ona Arran'ı verdi, İldeniz de önceki sultan II. Tuğrul'un dul eşi Mümine Hatun'la evlendi. Mümine Hatun'un oğlu Arslanşah 1161'de tahta çıkınca İldeniz onun atabeyi, yani devletin asıl yöneticisi oldu.

İldenizliler 1194'e kadar adıyla Selçuklu sultanlarına bağlıydı, paralarında da sultanın adını yazıyorlardı. Ama ülkeyi onlar yönetiyordu. Muhammed Cihan Pehlivan (1175-1186) ve Kızıl Arslan (1186-1191) döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Nizami Gencevi "Hüsrev ü Şirin" mesnevisini bu atabeylere ithaf etmişti.

Selçuklular yıkıldıktan sonra İldenizliler fiilen bağımsız oldu, ama komşu Gürcistan'ın ve Harezmşahların baskısı artıyordu. 1225'te Harezmşah Celaleddin Tebriz'i aldı ve son atabey Özbek'in hâkimiyeti sona erdi.