Güney Azerbaycan

Güney Azerbaycan, İran'ın kuzeybatısında, Aras Nehri'nin güneyindeki tarihî Azerbaycan topraklarıdır. Bugün bölge başlıca dört eyalete ayrılmıştır: Doğu Azerbaycan (Tebriz), Batı Azerbaycan (Urmiye), Erdebil ve Zencan. Azerbaycan Türkleri ayrıca Kazvin, Hemedan ve Merkezi eyaletlerinde yaşar; Tahran ve Kerec'te büyük topluluklar oluşturur. Kendilerini çoğu zaman yalnızca "Türk" diye adlandırırlar.

İran'da etnik sayım yapılmadığından kesin bir sayı yoktur. Gayriresmî tahminler Azerbaycan Türklerinin sayısını 35–40 milyon, yani İran nüfusunun yaklaşık %40'ı olarak gösterir. Ocak 2012'de İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Salihi Ankara'da İran nüfusunun %40'ının Türkçe konuştuğunu açıkça söylemişti.

Tarih

VIII–XI. yüzyıllardan itibaren Oğuz Türklerinin, ardından Selçukluların gelişiyle bölge Türkleşti. İran'ı yüzyıllarca yöneten hanedanların çoğu buradan çıktı: Erdebil'de yükselen Safeviler (1501–1736), Türkmen Afşar boyundan Nadir Şah'ın Afşarlar devleti ve Kaçarlar (1796–1925). XVIII. yüzyılda burada Tebriz, Urmiye, Hoy, Maku, Merağa, Serab, Erdebil ve Karadağ hanlıkları vardı.

1826–1828 Rus–İran Savaşı'ndan sonra imzalanan Türkmençay Antlaşması (1828) Azerbaycan'ı Aras Nehri boyunca ikiye böldü: kuzey Rusya'ya geçti — bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti — güney ise Kaçarların elinde kaldı.

1906–1911 Meşrutiyet Devrimi'nde Tebriz özgürlük hareketinin merkezi oldu; Settar Han ve Bakır Han şehri aylarca savundu ve halk onları "Serdar-ı Millî" ve "Salar-ı Millî" diye andı. 1945–1946'da Tebriz'de Azerbaycan Millî Hükûmeti kuruldu; kısa ömründe Türkçe okullar açtı ve Tebriz Üniversitesi'nin temelini attı. Pehlevi döneminde ise Türkçe eğitim yasaklandı, birçok Türkçe yer adı Farsçaya çevrildi.

Kültür

Güney Azerbaycan, Türk edebiyatının en büyük merkezlerinden biridir: Muhammed Hüseyin Şehriyar'ın "Haydar Baba'ya Selam" şiiri bütün Türk dünyasında sevilir. Tebriz Çarşısı UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir, Tebriz halıları dünyaca ünlüdür. Bölgenin doğal incisi Urmiye Gölü son yıllarda kuruma tehlikesiyle karşı karşıyadır ve onun kurtarılması bütün halkın ortak derdidir.