Sözlük
Eski Türk tarihini okurken karşılaşılan kelimeler: unvanlar, devlet ve ordu, inançlar, yaşam tarzı. Her kelimeye bir iki cümlelik açıklama. Ayrı maddesi olan kelimelerin yanında bağlantı var.
63 kelime
Unvanlar
- Apaapa
- Göktürklerde yüksek bir askerî rütbe; çoğu kez başka unvanlarla birlikte kullanılırdı, örneğin apa tarkan.
- Atabey
- Selçuklularda küçük yaştaki şehzadeye koruyucu ve eğitici olarak atanan emir. Birçok yerde atabeyler sonradan kendileri iktidara geldi, örneğin Azerbaycan İldenizlileri. Ayrıntılı →
- Bahadır
- "Kahraman, yiğit"; savaşçıya verilen onur adı, sonraları kişi adlarında da kullanıldı.
- Beybäg
- Soylu, boyun ya da ordunun başı. Orhon yazıtlarında "beyler" halkla, "bodun"la yan yana anılır.
- Bilgebilgä
- "Bilge, akıllı" demektir; hükümdar adlarında onur sıfatı olarak kullanılırdı, örneğin Bilge Kağan.
- Buyrukbuyruq
- Kağanın buyruklarını yerine getiren saray beyleri, bir tür bakanlar. Orhon yazıtları "içteki buyruklar"dan söz eder.
- Çorčor
- Göktürk döneminde boy beylerine ve bazı komutanlara verilen unvan.
- Erkinirkin
- Bir boyun ya da boy birliğinin başındaki kişiye verilen unvan.
- Hanqan
- Hükümdar unvanı. Göktürklerde kağandan aşağıdaydı, sonraki Türk ve Moğol devletlerinde başlıca hükümdar adı oldu.
- Hatunqatun
- Kağanın eşi. Göktürk ve Uygur döneminde hatun devlet işlerine katılır, adı yazıtlarda kağanla yan yana anılırdı.
- İltebirelteber
- Kağana bağlı bir halkın hükümdarının unvanı. İbn Fadlan 922'de geldiğinde İdil Bulgar hükümdarı Almış hâlâ böyle anılıyordu.
- Kağanqaγan
- Göktürk, Uygur ve Hazar devletlerinde en yüksek hükümdarın unvanı, "hanların hanı". Çin kaynakları onu ilk kez Juan-juan (Rouran) hükümdarları için kaydeder.
- Sultan
- İslam dünyasında bağımsız hükümdar unvanı. Türk hükümdarları arasında onu ilk yaygın kullanan Gazneli Mahmud oldu; sonra Selçuklular ve Osmanlılar taşıdı. Ayrıntılı →
- Şadšad
- Göktürklerde kağan ailesinden olup devletin bir kanadını ya da bölgesini yöneten şehzade.
- Tarkantarqan
- Göktürk döneminde yüksek bir rütbe; Tonyukuk da bu unvanı taşıyordu. Sonraki yüzyıllarda vergiden muaf, ayrıcalıklı kişi anlamını aldı.
- Tegintegin
- Kağan soyundan gelen şehzade. En tanınmışı Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tegin'dir. Ayrıntılı →
- Tudun
- Göktürk ve Hazar devletlerinde bağlı halkların üzerine konan vali; vergiyi toplar, yerel yöneticileri denetlerdi.
- Yabguyabγu
- Kağandan sonra gelen yüksek unvan. Batı Göktürk topraklarını yöneten İstemi yabgu idi; sonraları Oğuz ve Karluk hükümdarları da bu unvanı taşıdı. Ayrıntılı →
Devlet ve ordu
- Balıkbalïq
- Eski Türkçede "şehir". Uygur başkenti Ordubalık, Beşbalık ve Hanbalık adları buradan gelir. Ayrıntılı →
- Bodunbodun
- Halk, ilin insanları. Yazıtlarda kağan, beyler ve bodun devletin üç katmanı olarak anılır.
- Boy
- Ortak atadan geldiğine inanan ailelerin birliği; göçebe toplumun temel birimi. Her boyun kendi damgası olurdu.
- Damgatamγa
- Boyun ya da hanedanın işareti. Hayvanlara, silahlara, sikkelere ve taşlara vurulurdu. Ayrıntılı →
- İl / Elel / il
- Devlet, siyasi birlik. Orhon yazıtlarında Türk halkının ilini yitirip başkasına bağlanması en büyük felaket olarak anlatılır.
- Kurultay
- Büyük meclis: boy beyleri toplanıp han seçer, savaş ve barış üzerine karar verirdi. Ayrıntılı →
- On Ok
- "On ok": Batı Göktürklerin on boydan oluşan birliği. Çin kaynaklarına göre her boy beyine bir ok verilmişti. Ayrıntılı →
- Ordu / Ordaordu
- Hükümdarın karargâhı, saray ordugâhı. Sonraları "ordu" kelimesi asker topluluğu anlamını kazandı. Ayrıntılı →
- Töliş ve Tarduştöliš / tarduš
- İkinci Göktürk Kağanlığının doğu (Töliş) ve batı (Tarduş) kanatları; her birini bir şad yönetirdi. Bilge Kağan tahta çıkmadan önce Tarduş şadıydı.
- Töretörü
- Yazılı olmayan gelenek hukuku ve devlet düzeni. Kağan iktidarını atalardan kalan töreye dayandırırdı. Ayrıntılı →
- Tuğtuγ
- At kuyruğundan yapılan sancak; iktidarın ve ordunun simgesi. Ayrıntılı →
- Tümentümän
- On bin kişilik birlik; onluk sistemde en büyük birim (on, yüz, bin, on bin).
- Ulus
- Halk; Cengizliler döneminde ise bir şehzadeye verilen toprak ve onun halkı, örneğin Çağatay ulusu. Ayrıntılı →
- Yarlığ
- Hanın fermanı. Altın Orda hanları yarlığla toprak, görev ve ayrıcalık verirdi.
- Yasa
- Cengiz Han'ın yasaları; Cengizli hanlıklarda uzun süre töreyle birlikte yürürlükte kaldı.
İnançlar
- Balbalbalbal
- Ölünün mezarı yanına sıra hâlinde dikilen taşlar; yazıtlara göre her biri onun öldürdüğü bir düşmanı temsil ederdi. Ayrıntılı →
- Bengü taşbäŋgü taš
- "Ebedî taş": üzerine yazı kazınan anıt taşı. Bilge Kağan ve Kül Tegin yazıtları böyle anılır. Ayrıntılı →
- Bozkurtböri
- Çin kaynaklarındaki efsaneye göre Aşina soyunun atası olan dişi kurt. Göktürk sancağında altın kurt başı vardı. Ayrıntılı →
- Hayat ağacı
- Göğü, yeri ve yeraltını birbirine bağlayan ağaç; kam ruhlar âlemine onun boyunca yolculuk ederdi. Ayrıntılı →
- Irkïrq
- Fal, geleceği okumak. Runik yazıyla kâğıda yazılmış Irk Bitig bir fal kitabıdır. Ayrıntılı →
- İye
- Dağın, suyun, ocağın, evin "sahibi" olan ruh. Ona saygı gösterilir, bazen pay verilirdi. Ayrıntılı →
- Kamqam
- Türk şamanı: ruhlarla insanlar arasında aracı, hastayı iyileştiren ve töreni yöneten kişi. Ayrıntılı →
- Kutqut
- Tanrının verdiği mutluluk ve hükmetme gücü. Kağan kutu yitirince iktidarı da yitirmiş sayılırdı. Ayrıntılı →
- Ötükenötükän
- Hangay dağlarındaki kutsal yurt. Yazıtlara göre Türk kağanı Ötüken'de oturursa ili ebedî kalır. Ayrıntılı →
- Tengritäŋri
- Gök ve göğün yüce tanrısı. Orhon yazıtlarına göre kağana iktidarı ve kutu Tengri verir. Ayrıntılı →
- Umayumay
- Kadınları, doğumu ve çocukları koruyan tanrıça. Kül Tegin yazıtında Bilge Kağan'ın annesi Umay'a benzetilir. Ayrıntılı →
- Ülgen ve Erlik
- Altay inançlarında göğün iyilikçi tanrısı Ülgen ve yeraltı dünyasının hâkimi Erlik. Ayrıntılı →
- Yer-Suyer sub
- "Yer ve su": yurdun kutsal ruhları. Orhon yazıtlarında Tengri ile birlikte anılır. Ayrıntılı →
- Yuğyoγ
- Yas töreni ve ölü aşı. Orhon yazıtları uzak halklardan yuğa gelen elçileri sayar. Ayrıntılı →
Yaşam tarzı ve gelenekler
- Er adıär at
- Gence ilk yiğitliğinden sonra verilen yetişkin adı. Yenisey yazıtlarında çoğu kez ölenin er adı anılır. Ayrıntılı →
- Keçe
- Yünün dövülüp sıkıştırılmasıyla elde edilen malzeme; ev örtüsü, halı, giysi ve başlık için kullanılırdı. Ayrıntılı →
- Keçe çadır (otağ)
- Ahşap iskelet üzerine keçe örtülen, sökülüp atla taşınan göçebe evi. Ayrıntılı →
- Kımız
- Mayalanmış kısrak sütü; bozkır halklarının başlıca içeceği. Ayrıntılı →
- Kompozit yay
- Ağaç, boynuz ve sinirden yapıştırılmış kısa, güçlü yay; at üstünden atış için idealdir. Ayrıntılı →
- Kurgan
- Mezarın üzerine toprak ve taştan yığılan tepe. Bozkırın en eski anıtlarının çoğu kurgandır.
- Müçel (On iki hayvanlı takvim)
- On iki hayvanlı takvim: her yıl bir hayvanın adını taşır. Orhon yazıtlarında tarihler bu takvimle verilir. Ayrıntılı →
- Sürek avı
- Binlerce atlının geniş bir alanı halkaya alıp hayvanları ortaya sürdüğü av; aynı zamanda ordu için talimdi. Ayrıntılı →
- Üzengi
- Atlının ayağını koyduğu demir halka. Avrupa'ya bozkır göçebeleri aracılığıyla, büyük olasılıkla Avarlarla geldi. Ayrıntılı →
- Yayla ve kışlak
- Göçebenin yaz otlağı (genellikle dağlarda) ve kış konağı (ova, korunaklı yer). Yıl boyunca bu ikisi arasında göç edilirdi.
- Yurtyurt
- Eski Türkçede konak yeri, sonra vatan. Avrupa dillerinde "yurt" kelimesi keçe çadırın adı oldu.
Yazı ve dil
- Bitigbitig
- Yazı, kitap, yazıt. Kül Tegin yazıtını yazan Yollug Tegin "bu bitigi ben yazdım" der.
- Divan
- Kaşgarlı Mahmud'un 1070'lerde Arapça yazdığı "Dîvânu Lugâti't-Türk": Türk dillerinin ilk büyük sözlüğü. Ayrıntılı →
- Eski Türkçe
- Göktürk ve Uygur döneminin yazı dili (VII-XI. yüzyıllar); Orhon, Yenisey ve Turfan metinlerinin dili. Ayrıntılı →
- Runik yazı (Göktürk alfabesi)
- Türklerin kendine özgü ilk alfabesi: Orhon ve Yenisey yazıtları bu yazıyla kazınmıştır. Sağdan sola okunur. Ayrıntılı →
- Uygur alfabesi
- Soğd alfabesinden türeyen, yukarıdan aşağı yazılan alfabe. Uygurlardan sonra Moğollar da onu benimsedi. Ayrıntılı →

















