Turkic Atlas

Sözlük

Eski Türk tarihini okurken karşılaşılan kelimeler: unvanlar, devlet ve ordu, inançlar, yaşam tarzı. Her kelimeye bir iki cümlelik açıklama. Ayrı maddesi olan kelimelerin yanında bağlantı var.

63 kelime

Unvanlar

Apaapa
Göktürklerde yüksek bir askerî rütbe; çoğu kez başka unvanlarla birlikte kullanılırdı, örneğin apa tarkan.
Atabey
Selçuklularda küçük yaştaki şehzadeye koruyucu ve eğitici olarak atanan emir. Birçok yerde atabeyler sonradan kendileri iktidara geldi, örneğin Azerbaycan İldenizlileri. Ayrıntılı →
Bahadır
"Kahraman, yiğit"; savaşçıya verilen onur adı, sonraları kişi adlarında da kullanıldı.
Beybäg
Soylu, boyun ya da ordunun başı. Orhon yazıtlarında "beyler" halkla, "bodun"la yan yana anılır.
Bilgebilgä
"Bilge, akıllı" demektir; hükümdar adlarında onur sıfatı olarak kullanılırdı, örneğin Bilge Kağan.
Buyrukbuyruq
Kağanın buyruklarını yerine getiren saray beyleri, bir tür bakanlar. Orhon yazıtları "içteki buyruklar"dan söz eder.
Çorčor
Göktürk döneminde boy beylerine ve bazı komutanlara verilen unvan.
Erkinirkin
Bir boyun ya da boy birliğinin başındaki kişiye verilen unvan.
Hanqan
Hükümdar unvanı. Göktürklerde kağandan aşağıdaydı, sonraki Türk ve Moğol devletlerinde başlıca hükümdar adı oldu.
Hatunqatun
Kağanın eşi. Göktürk ve Uygur döneminde hatun devlet işlerine katılır, adı yazıtlarda kağanla yan yana anılırdı.
İltebirelteber
Kağana bağlı bir halkın hükümdarının unvanı. İbn Fadlan 922'de geldiğinde İdil Bulgar hükümdarı Almış hâlâ böyle anılıyordu.
Kağanqaγan
Göktürk, Uygur ve Hazar devletlerinde en yüksek hükümdarın unvanı, "hanların hanı". Çin kaynakları onu ilk kez Juan-juan (Rouran) hükümdarları için kaydeder.
Sultan
İslam dünyasında bağımsız hükümdar unvanı. Türk hükümdarları arasında onu ilk yaygın kullanan Gazneli Mahmud oldu; sonra Selçuklular ve Osmanlılar taşıdı. Ayrıntılı →
Şadšad
Göktürklerde kağan ailesinden olup devletin bir kanadını ya da bölgesini yöneten şehzade.
Tarkantarqan
Göktürk döneminde yüksek bir rütbe; Tonyukuk da bu unvanı taşıyordu. Sonraki yüzyıllarda vergiden muaf, ayrıcalıklı kişi anlamını aldı.
Tegintegin
Kağan soyundan gelen şehzade. En tanınmışı Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tegin'dir. Ayrıntılı →
Tudun
Göktürk ve Hazar devletlerinde bağlı halkların üzerine konan vali; vergiyi toplar, yerel yöneticileri denetlerdi.
Yabguyabγu
Kağandan sonra gelen yüksek unvan. Batı Göktürk topraklarını yöneten İstemi yabgu idi; sonraları Oğuz ve Karluk hükümdarları da bu unvanı taşıdı. Ayrıntılı →

Devlet ve ordu

Balıkbalïq
Eski Türkçede "şehir". Uygur başkenti Ordubalık, Beşbalık ve Hanbalık adları buradan gelir. Ayrıntılı →
Bodunbodun
Halk, ilin insanları. Yazıtlarda kağan, beyler ve bodun devletin üç katmanı olarak anılır.
Boy
Ortak atadan geldiğine inanan ailelerin birliği; göçebe toplumun temel birimi. Her boyun kendi damgası olurdu.
Damgatamγa
Boyun ya da hanedanın işareti. Hayvanlara, silahlara, sikkelere ve taşlara vurulurdu. Ayrıntılı →
İl / Elel / il
Devlet, siyasi birlik. Orhon yazıtlarında Türk halkının ilini yitirip başkasına bağlanması en büyük felaket olarak anlatılır.
Kurultay
Büyük meclis: boy beyleri toplanıp han seçer, savaş ve barış üzerine karar verirdi. Ayrıntılı →
On Ok
"On ok": Batı Göktürklerin on boydan oluşan birliği. Çin kaynaklarına göre her boy beyine bir ok verilmişti. Ayrıntılı →
Ordu / Ordaordu
Hükümdarın karargâhı, saray ordugâhı. Sonraları "ordu" kelimesi asker topluluğu anlamını kazandı. Ayrıntılı →
Töliş ve Tarduştöliš / tarduš
İkinci Göktürk Kağanlığının doğu (Töliş) ve batı (Tarduş) kanatları; her birini bir şad yönetirdi. Bilge Kağan tahta çıkmadan önce Tarduş şadıydı.
Töretörü
Yazılı olmayan gelenek hukuku ve devlet düzeni. Kağan iktidarını atalardan kalan töreye dayandırırdı. Ayrıntılı →
Tuğtuγ
At kuyruğundan yapılan sancak; iktidarın ve ordunun simgesi. Ayrıntılı →
Tümentümän
On bin kişilik birlik; onluk sistemde en büyük birim (on, yüz, bin, on bin).
Ulus
Halk; Cengizliler döneminde ise bir şehzadeye verilen toprak ve onun halkı, örneğin Çağatay ulusu. Ayrıntılı →
Yarlığ
Hanın fermanı. Altın Orda hanları yarlığla toprak, görev ve ayrıcalık verirdi.
Yasa
Cengiz Han'ın yasaları; Cengizli hanlıklarda uzun süre töreyle birlikte yürürlükte kaldı.

İnançlar

Balbalbalbal
Ölünün mezarı yanına sıra hâlinde dikilen taşlar; yazıtlara göre her biri onun öldürdüğü bir düşmanı temsil ederdi. Ayrıntılı →
Bengü taşbäŋgü taš
"Ebedî taş": üzerine yazı kazınan anıt taşı. Bilge Kağan ve Kül Tegin yazıtları böyle anılır. Ayrıntılı →
Bozkurtböri
Çin kaynaklarındaki efsaneye göre Aşina soyunun atası olan dişi kurt. Göktürk sancağında altın kurt başı vardı. Ayrıntılı →
Hayat ağacı
Göğü, yeri ve yeraltını birbirine bağlayan ağaç; kam ruhlar âlemine onun boyunca yolculuk ederdi. Ayrıntılı →
Irkïrq
Fal, geleceği okumak. Runik yazıyla kâğıda yazılmış Irk Bitig bir fal kitabıdır. Ayrıntılı →
İye
Dağın, suyun, ocağın, evin "sahibi" olan ruh. Ona saygı gösterilir, bazen pay verilirdi. Ayrıntılı →
Kamqam
Türk şamanı: ruhlarla insanlar arasında aracı, hastayı iyileştiren ve töreni yöneten kişi. Ayrıntılı →
Kutqut
Tanrının verdiği mutluluk ve hükmetme gücü. Kağan kutu yitirince iktidarı da yitirmiş sayılırdı. Ayrıntılı →
Ötükenötükän
Hangay dağlarındaki kutsal yurt. Yazıtlara göre Türk kağanı Ötüken'de oturursa ili ebedî kalır. Ayrıntılı →
Tengritäŋri
Gök ve göğün yüce tanrısı. Orhon yazıtlarına göre kağana iktidarı ve kutu Tengri verir. Ayrıntılı →
Umayumay
Kadınları, doğumu ve çocukları koruyan tanrıça. Kül Tegin yazıtında Bilge Kağan'ın annesi Umay'a benzetilir. Ayrıntılı →
Ülgen ve Erlik
Altay inançlarında göğün iyilikçi tanrısı Ülgen ve yeraltı dünyasının hâkimi Erlik. Ayrıntılı →
Yer-Suyer sub
"Yer ve su": yurdun kutsal ruhları. Orhon yazıtlarında Tengri ile birlikte anılır. Ayrıntılı →
Yuğyoγ
Yas töreni ve ölü aşı. Orhon yazıtları uzak halklardan yuğa gelen elçileri sayar. Ayrıntılı →

Yaşam tarzı ve gelenekler

Er adıär at
Gence ilk yiğitliğinden sonra verilen yetişkin adı. Yenisey yazıtlarında çoğu kez ölenin er adı anılır. Ayrıntılı →
Keçe
Yünün dövülüp sıkıştırılmasıyla elde edilen malzeme; ev örtüsü, halı, giysi ve başlık için kullanılırdı. Ayrıntılı →
Keçe çadır (otağ)
Ahşap iskelet üzerine keçe örtülen, sökülüp atla taşınan göçebe evi. Ayrıntılı →
Kımız
Mayalanmış kısrak sütü; bozkır halklarının başlıca içeceği. Ayrıntılı →
Kompozit yay
Ağaç, boynuz ve sinirden yapıştırılmış kısa, güçlü yay; at üstünden atış için idealdir. Ayrıntılı →
Kurgan
Mezarın üzerine toprak ve taştan yığılan tepe. Bozkırın en eski anıtlarının çoğu kurgandır.
Müçel (On iki hayvanlı takvim)
On iki hayvanlı takvim: her yıl bir hayvanın adını taşır. Orhon yazıtlarında tarihler bu takvimle verilir. Ayrıntılı →
Sürek avı
Binlerce atlının geniş bir alanı halkaya alıp hayvanları ortaya sürdüğü av; aynı zamanda ordu için talimdi. Ayrıntılı →
Üzengi
Atlının ayağını koyduğu demir halka. Avrupa'ya bozkır göçebeleri aracılığıyla, büyük olasılıkla Avarlarla geldi. Ayrıntılı →
Yayla ve kışlak
Göçebenin yaz otlağı (genellikle dağlarda) ve kış konağı (ova, korunaklı yer). Yıl boyunca bu ikisi arasında göç edilirdi.
Yurtyurt
Eski Türkçede konak yeri, sonra vatan. Avrupa dillerinde "yurt" kelimesi keçe çadırın adı oldu.

Yazı ve dil

Bitigbitig
Yazı, kitap, yazıt. Kül Tegin yazıtını yazan Yollug Tegin "bu bitigi ben yazdım" der.
Divan
Kaşgarlı Mahmud'un 1070'lerde Arapça yazdığı "Dîvânu Lugâti't-Türk": Türk dillerinin ilk büyük sözlüğü. Ayrıntılı →
Eski Türkçe
Göktürk ve Uygur döneminin yazı dili (VII-XI. yüzyıllar); Orhon, Yenisey ve Turfan metinlerinin dili. Ayrıntılı →
Runik yazı (Göktürk alfabesi)
Türklerin kendine özgü ilk alfabesi: Orhon ve Yenisey yazıtları bu yazıyla kazınmıştır. Sağdan sola okunur. Ayrıntılı →
Uygur alfabesi
Soğd alfabesinden türeyen, yukarıdan aşağı yazılan alfabe. Uygurlardan sonra Moğollar da onu benimsedi. Ayrıntılı →