Eldənizlər, Azərbaycan atabəyləri (1136-1225)

Sülalənin qurucusu Şəmsəddin Eldəniz qıpçaq mənşəli türk idi. Səlcuqlu sultanı Məsud ona Arranı verdi, Eldəniz isə əvvəlki sultan II Tuğrulun dul qadını Möminə xatunla evləndi. Möminə xatunun oğlu Arslanşah 1161-ci ildə taxta çıxanda Eldəniz onun atabəyi, yəni dövlətin əsl idarəçisi oldu.

Eldənizlər 1194-cü ilə qədər adda Səlcuqlu sultanlarına tabe idilər, pullarında da sultanın adını yazırdılar. Amma ölkəni onlar idarə edirdi. Məhəmməd Cahan Pəhləvan (1175-1186) və Qızıl Arslan (1186-1191) dövründə dövlət ən geniş sərhədlərinə çatdı. Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin" poemasını bu atabəylərə həsr etmişdi.

Səlcuqlular süqut edəndən sonra Eldənizlər faktiki olaraq müstəqil oldular, amma qonşu Gürcüstanın və Xarəzmşahların təzyiqi artırdı. 1225-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddin Təbrizi aldı və sonuncu atabəy Özbəkin hakimiyyəti sona çatdı.