Şahmat

Şahmatda iki oyunçu 64 xanalı lövhədə hər biri 16 fiqurla oynayır; məqsəd rəqibin şahına "mat" verməkdir. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi şahmatı idman növü kimi tanıyır.

Tarixi

Şahmatın əcdadı VI əsrdə Hindistanda yaranan "çaturanqa"dır; oyun İranda "şətrənc" adı ilə inkişaf etdi, Şərq və İslam dünyası vasitəsilə Avropaya keçdi. Rəsmi dünya çempionu adı 1886-cı ildən verilir. Beynəlxalq Şahmat Federasiyası (FIDE) 1924-cü ildə Parisdə yarandı, Ümumdünya Şahmat Olimpiadası isə 1927-ci ildən keçirilir.

Böyük yarışlar

Dünya çempionatı matçı, Namizədlər turniri, Dünya Kuboku, Ümumdünya Şahmat Olimpiadası, dünya rapid və blits çempionatları, Avropa komanda çempionatı.

Türk dünyasında şahmat

Azərbaycan dünya şahmatının mərkəzlərindəndir: 13-cü dünya çempionu Harri Kasparov Bakıda doğulub, Azərbaycan kişi millisi 2009, 2013 və 2017-ci illərdə Avropa çempionu olub. Bakı 2016-cı ildə Ümumdünya Şahmat Olimpiadasını, 2015 və 2023-cü illərdə isə Dünya Kubokunu qəbul etdi; Teymur Rəcəbov 2019-cu ildə Dünya Kubokunu qazandı.

Özbəkistan 2022-ci ildə Çennayda Şahmat Olimpiadasının qalibi oldu; Rüstəm Qasımcanov 2004-cü ildə FIDE dünya çempionu, Nodirbek Abdusattorov 2021-ci ildə rapid şahmat üzrə dünya çempionu oldu. Qazaxıstanlı Bibisara Asaubayeva 2021 və 2022-ci illərdə qadınlar arasında blits üzrə dünya çempionudur.

Macarıstan 1978-ci ildə Şahmat Olimpiadasını qazandı və 2024-cü ildə Budapeştdə Olimpiadaya ev sahibliyi etdi. Macar Yudit Polqar tarixin ən güclü qadın şahmatçısı sayılır — 2005-ci ildə dünya reytinqində ilk səkkizliyə daxil olmuşdu. Qazax və qırğızların toğızqumalaq oyunu da türk dünyasının zəka idmanıdır.

Məşhur türk şahmatçıları

Teymur Rəcəbov, Şəhriyar Məmmədyarov, Vüqar Həşimov, Nodirbek Abdusattorov, Rüstəm Qasımcanov, Bibisara Asaubayeva, Jansaya Abdumalik, Yudit Polqar.