Lüğət
Qədim türk tarixini oxuyarkən rast gəlinən sözlər: titullar, dövlət və ordu, inanclar, həyat tərzi. Hər sözə bir-iki cümləlik izah. Ayrıca yazısı olan sözlərin yanında keçid var.
63 söz
Titullar
- Apaapa
- Göytürklərdə yüksək hərbi rütbə; çox vaxt başqa titullarla birlikdə işlənirdi, məsələn apa tarxan.
- Atabəy
- Səlcuqlularda azyaşlı şahzadəyə himayədar və tərbiyəçi təyin olunan əmir. Bir çox yerdə atabəylər sonradan özləri hakimiyyətə gəldi, məsələn Azərbaycan Eldənizləri. Ətraflı →
- Bahadır
- "Qəhrəman, igid"; döyüşçüyə verilən fəxri ad, sonralar şəxs adlarında da işlənib.
- Bəybäg
- Zadəgan, boyun və ya qoşunun başçısı. Orxon yazılarında "bəylər" sadə xalqla, "budun"la yanaşı çəkilir.
- Bilgəbilgä
- "Müdrik" deməkdir; hökmdar adlarında fəxri epitet kimi işlənirdi, məsələn Bilgə xaqan.
- Buyruqbuyruq
- Xaqanın əmrlərini yerinə yetirən saray bəyləri, bir növ nazirlər. Orxon yazıları "içəridəki buyruqlar"dan danışır.
- Çorčor
- Göytürk dövründə boy başçılarına və bəzi komandirlərə verilən titul.
- Elteberelteber
- Xaqana tabe olan xalqın hökmdarının titulu. İbn Fadlan 922-ci ildə gələndə İdil Bulqar hökmdarı Almış hələ belə adlanırdı.
- Erkinirkin
- Boyun və ya boylar birliyinin başçısına verilən titul.
- Xaqanqaγan
- Göytürk, Uyğur və Xəzər dövlətlərində ali hökmdarın titulu, "xanların xanı". Çin mənbələri onu ilk dəfə Juan-juan (Rouran) hökmdarları üçün qeyd edir.
- Xanqan
- Hökmdar titulu. Göytürklərdə xaqandan aşağı idi, sonrakı türk və monqol dövlətlərində əsas hökmdar adına çevrildi.
- Xatunqatun
- Xaqanın həyat yoldaşı. Göytürk və Uyğur dövründə xatun dövlət işlərində iştirak edir, adı yazılarda xaqanla yanaşı çəkilirdi.
- Sultan
- İslam dünyasında müstəqil hökmdar titulu. Türk hökmdarları arasında onu ilk geniş işlədən Qəznəli Mahmud oldu; sonra Səlcuqlular və Osmanlılar daşıdı. Ətraflı →
- Şadšad
- Göytürklərdə xaqan ailəsindən olan və dövlətin bir qanadını və ya bölgəsini idarə edən şahzadə.
- Tarxantarqan
- Göytürk dövründə yüksək rütbə; Tonyukuk da bu titulu daşıyırdı. Sonrakı əsrlərdə vergidən azad, xüsusi imtiyazlı şəxs mənasını aldı.
- Tegintegin
- Xaqan soyundan olan şahzadə. Ən tanınmışı Bilgə xaqanın qardaşı Kül Tigindir. Ətraflı →
- Tudun
- Göytürk və Xəzər dövlətlərində tabe xalqların üzərinə qoyulan canişin; vergini toplayır və yerli hakimlərə nəzarət edirdi.
- Yabğuyabγu
- Xaqandan sonra gələn yüksək titul. Qərbi Göytürk torpaqlarını idarə edən İstəmi yabğu idi; sonralar Oğuz və Qarluq hökmdarları da bu titulu daşıyıb. Ətraflı →
Dövlət və ordu
- Balıqbalïq
- Qədim türkcədə "şəhər". Uyğur paytaxtı Ordubalıq, Beşbalıq və Xanbalıq adları buradandır. Ətraflı →
- Boy
- Ortaq əcdaddan gəldiyinə inanan ailələrin birliyi; köçəri cəmiyyətin əsas vahidi. Hər boyun öz tamğası olurdu.
- Budunbodun
- Xalq, elin insanları. Yazılarda xaqan, bəylər və budun dövlətin üç təbəqəsi kimi çəkilir.
- Elel / il
- Dövlət, siyasi birlik. Orxon yazılarında türk xalqının elini itirib başqasına tabe olması ən böyük bəla kimi təsvir olunur.
- Qurultay
- Böyük məclis: boy başçıları və bəylər yığışıb xan seçir, müharibə və sülh barədə qərar verirdilər. Ətraflı →
- On Oq
- "On ox": Qərbi Göytürklərin on boydan ibarət birliyi. Çin mənbələrinə görə hər boy başçısına bir ox verilmişdi. Ətraflı →
- Ordaordu
- Hökmdarın qərargahı, saray düşərgəsi. Sonralar "ordu" sözü qoşun mənasını aldı. Ətraflı →
- Tamğatamγa
- Boyun və ya sülalənin nişanı. Mal-qaraya, silaha, sikkəyə və daşa vurulurdu. Ətraflı →
- Töliş və Tarduştöliš / tarduš
- İkinci Göytürk xaqanlığının şərq (Töliş) və qərb (Tarduş) qanadları; hər birini bir şad idarə edirdi. Bilgə xaqan taxta çıxmazdan əvvəl Tarduş şadı idi.
- Töretörü
- Yazılmamış adət hüququ və dövlət qaydası. Xaqan öz hakimiyyətini atalardan qalan töreyə əsaslanaraq qururdu. Ətraflı →
- Tuğtuγ
- At quyruğundan düzəldilən bayraq; hakimiyyətin və qoşunun rəmzi. Ətraflı →
- Tüməntümän
- On min nəfərlik qoşun hissəsi; onluq sistemdə ən böyük vahid (on, yüz, min, on min).
- Ulus
- Xalq; Çingizilər dövründə isə bir xanzadəyə verilən torpaq və onun əhalisi, məsələn Çağatay ulusu. Ətraflı →
- Yarlıq
- Xanın fərmanı. Qızıl Orda xanları yarlıqla torpaq, vəzifə və imtiyaz verirdilər.
- Yasa
- Çingiz xanın qanunları; Çingizi xanlıqlarında uzun müddət töre ilə yanaşı qüvvədə qaldı.
İnanclar
- Balbalbalbal
- Ölünün məzarı yanında sıra ilə düzülən daşlar; yazılara görə hər biri onun öldürdüyü düşməni təmsil edirdi. Ətraflı →
- Bengü daşbäŋgü taš
- "Əbədi daş": üzərinə yazı həkk edilən abidə daşı. Bilgə xaqan və Kül Tigin kitabələri belə adlanır. Ətraflı →
- Boz qurdböri
- Çin mənbələrindəki əfsanəyə görə Aşina soyunun əcdadı olan dişi qurd. Göytürk bayrağında qızıl qurd başı vardı. Ətraflı →
- Dünya ağacı
- Göyü, yeri və yeraltı dünyanı birləşdirən ağac; qam ruhlar aləminə onun boyunca səyahət edirdi. Ətraflı →
- Irkïrq
- Fal, gələcəyi oxumaq. Runik yazı ilə kağıza yazılmış Irk Bitig bir fal kitabıdır. Ətraflı →
- İyə
- Dağın, suyun, ocağın, evin "sahibi" olan ruh. Ona hörmət edilir, bəzən pay verilirdi. Ətraflı →
- Kutqut
- Tanrının verdiyi xoşbəxtlik və hökmranlıq gücü. Xaqan kutu itirəndə hakimiyyəti də itirmiş sayılırdı. Ətraflı →
- Qamqam
- Türk şamanı: ruhlarla insanlar arasında vasitəçi, xəstəni sağaldan və mərasim aparan şəxs. Ətraflı →
- Ötükənötükän
- Xanqay dağlarındakı müqəddəs yurd. Yazılara görə türk xaqanı Ötükəndə oturarsa, eli əbədi qalar. Ətraflı →
- Tenqritäŋri
- Göy və göyün ali tanrısı. Orxon yazılarına görə xaqana hakimiyyəti və kutu Tenqri verir. Ətraflı →
- Umayumay
- Qadınları, doğumu və uşaqları qoruyan ilahə. Kül Tigin kitabəsində Bilgə xaqanın anası Umaya bənzədilir. Ətraflı →
- Ülgen və Erlik
- Altay inanclarında göyün xeyirxah tanrısı Ülgen və yeraltı dünyanın hakimi Erlik. Ətraflı →
- Yer-Suyer sub
- "Torpaq və su": vətənin müqəddəs ruhları. Orxon yazılarında Tenqri ilə birlikdə çəkilir. Ətraflı →
- Yuğyoγ
- Yas mərasimi və ehsan. Orxon yazıları uzaq xalqlardan yuğa gələn elçiləri sadalayır. Ətraflı →
Həyat tərzi və adətlər
- Ər adıär at
- Gəncə ilk qəhrəmanlığından sonra verilən yetkin adı. Yenisey yazılarında çox vaxt ölənin ər adı çəkilir. Ətraflı →
- Keçə
- Yunun döyülüb sıxılması ilə alınan material; ev örtüyü, xalça, paltar və papaq üçün işlənirdi. Ətraflı →
- Keçə ev (alaçıq)
- Taxta çərçivə üzərinə keçə örtülən, sökülüb atla daşınan köçəri evi. Ətraflı →
- Kurqan
- Qəbrin üstünə torpaq və daşdan tökülən təpə. Bozqırın ən qədim abidələrinin çoxu kurqanlardır.
- Qımız
- Mayalanmış madyan südü; bozqır xalqlarının əsas içkisi. Ətraflı →
- Mücəl
- On iki heyvanlı təqvim: hər il bir heyvanın adını daşıyır. Orxon yazılarında tarixlər bu təqvimlə verilir. Ətraflı →
- Mürəkkəb yay
- Ağac, buynuz və vətərdən yapışdırılmış qısa, güclü yay; atüstündən atmaq üçün idealdır. Ətraflı →
- Sürək ovu
- Minlərlə atlının böyük bir ərazini halqaya alıb heyvanları mərkəzə sürdüyü ov; həm də qoşun üçün təlim idi. Ətraflı →
- Üzəngi
- Atlının ayağını qoyduğu dəmir halqa. Avropaya bozqır köçəriləri vasitəsilə, ehtimal ki, avarlarla gəldi. Ətraflı →
- Yaylaq və qışlaq
- Köçərinin yay otlağı (adətən dağlarda) və qış düşərgəsi (aran, sığınacaqlı yer). İl boyu bu ikisi arasında köç edilirdi.
- Yurdyurt
- Qədim türkcədə düşərgə yeri, sonra vətən. Avropa dillərində "yurt" sözü keçə çadırın adı oldu.
Yazı və dil
- Bitigbitig
- Yazı, kitab, kitabə. Kül Tigin kitabəsini yazan Yollığ Tigin "bu bitigi mən yazdım" deyir.
- Divan
- Mahmud Kaşğarinin 1070-ci illərdə ərəbcə yazdığı "Divanü lüğat-it-türk": türk dillərinin ilk böyük lüğəti. Ətraflı →
- Qədim türk dili
- Göytürk və Uyğur dövrünün yazılı dili (VII-XI əsrlər); Orxon, Yenisey və Turfan mətnlərinin dili. Ətraflı →
- Runik yazı
- Türklərin özünə məxsus ilk əlifbası: Orxon və Yenisey kitabələri bu yazı ilə həkk edilib. Sağdan sola oxunur. Ətraflı →
- Uyğur yazısı
- Soğd əlifbasından törəyən, yuxarıdan aşağı yazılan əlifba. Uyğurlardan sonra monqollar da onu götürdü. Ətraflı →

















