Turkic Atlas

Lüğət

Qədim türk tarixini oxuyarkən rast gəlinən sözlər: titullar, dövlət və ordu, inanclar, həyat tərzi. Hər sözə bir-iki cümləlik izah. Ayrıca yazısı olan sözlərin yanında keçid var.

63 söz

Titullar

Apaapa
Göytürklərdə yüksək hərbi rütbə; çox vaxt başqa titullarla birlikdə işlənirdi, məsələn apa tarxan.
Atabəy
Səlcuqlularda azyaşlı şahzadəyə himayədar və tərbiyəçi təyin olunan əmir. Bir çox yerdə atabəylər sonradan özləri hakimiyyətə gəldi, məsələn Azərbaycan Eldənizləri. Ətraflı →
Bahadır
"Qəhrəman, igid"; döyüşçüyə verilən fəxri ad, sonralar şəxs adlarında da işlənib.
Bəybäg
Zadəgan, boyun və ya qoşunun başçısı. Orxon yazılarında "bəylər" sadə xalqla, "budun"la yanaşı çəkilir.
Bilgəbilgä
"Müdrik" deməkdir; hökmdar adlarında fəxri epitet kimi işlənirdi, məsələn Bilgə xaqan.
Buyruqbuyruq
Xaqanın əmrlərini yerinə yetirən saray bəyləri, bir növ nazirlər. Orxon yazıları "içəridəki buyruqlar"dan danışır.
Çorčor
Göytürk dövründə boy başçılarına və bəzi komandirlərə verilən titul.
Elteberelteber
Xaqana tabe olan xalqın hökmdarının titulu. İbn Fadlan 922-ci ildə gələndə İdil Bulqar hökmdarı Almış hələ belə adlanırdı.
Erkinirkin
Boyun və ya boylar birliyinin başçısına verilən titul.
Xaqanqaγan
Göytürk, Uyğur və Xəzər dövlətlərində ali hökmdarın titulu, "xanların xanı". Çin mənbələri onu ilk dəfə Juan-juan (Rouran) hökmdarları üçün qeyd edir.
Xanqan
Hökmdar titulu. Göytürklərdə xaqandan aşağı idi, sonrakı türk və monqol dövlətlərində əsas hökmdar adına çevrildi.
Xatunqatun
Xaqanın həyat yoldaşı. Göytürk və Uyğur dövründə xatun dövlət işlərində iştirak edir, adı yazılarda xaqanla yanaşı çəkilirdi.
Sultan
İslam dünyasında müstəqil hökmdar titulu. Türk hökmdarları arasında onu ilk geniş işlədən Qəznəli Mahmud oldu; sonra Səlcuqlular və Osmanlılar daşıdı. Ətraflı →
Şadšad
Göytürklərdə xaqan ailəsindən olan və dövlətin bir qanadını və ya bölgəsini idarə edən şahzadə.
Tarxantarqan
Göytürk dövründə yüksək rütbə; Tonyukuk da bu titulu daşıyırdı. Sonrakı əsrlərdə vergidən azad, xüsusi imtiyazlı şəxs mənasını aldı.
Tegintegin
Xaqan soyundan olan şahzadə. Ən tanınmışı Bilgə xaqanın qardaşı Kül Tigindir. Ətraflı →
Tudun
Göytürk və Xəzər dövlətlərində tabe xalqların üzərinə qoyulan canişin; vergini toplayır və yerli hakimlərə nəzarət edirdi.
Yabğuyabγu
Xaqandan sonra gələn yüksək titul. Qərbi Göytürk torpaqlarını idarə edən İstəmi yabğu idi; sonralar Oğuz və Qarluq hökmdarları da bu titulu daşıyıb. Ətraflı →

Dövlət və ordu

Balıqbalïq
Qədim türkcədə "şəhər". Uyğur paytaxtı Ordubalıq, Beşbalıq və Xanbalıq adları buradandır. Ətraflı →
Boy
Ortaq əcdaddan gəldiyinə inanan ailələrin birliyi; köçəri cəmiyyətin əsas vahidi. Hər boyun öz tamğası olurdu.
Budunbodun
Xalq, elin insanları. Yazılarda xaqan, bəylər və budun dövlətin üç təbəqəsi kimi çəkilir.
Elel / il
Dövlət, siyasi birlik. Orxon yazılarında türk xalqının elini itirib başqasına tabe olması ən böyük bəla kimi təsvir olunur.
Qurultay
Böyük məclis: boy başçıları və bəylər yığışıb xan seçir, müharibə və sülh barədə qərar verirdilər. Ətraflı →
On Oq
"On ox": Qərbi Göytürklərin on boydan ibarət birliyi. Çin mənbələrinə görə hər boy başçısına bir ox verilmişdi. Ətraflı →
Ordaordu
Hökmdarın qərargahı, saray düşərgəsi. Sonralar "ordu" sözü qoşun mənasını aldı. Ətraflı →
Tamğatamγa
Boyun və ya sülalənin nişanı. Mal-qaraya, silaha, sikkəyə və daşa vurulurdu. Ətraflı →
Töliş və Tarduştöliš / tarduš
İkinci Göytürk xaqanlığının şərq (Töliş) və qərb (Tarduş) qanadları; hər birini bir şad idarə edirdi. Bilgə xaqan taxta çıxmazdan əvvəl Tarduş şadı idi.
Töretörü
Yazılmamış adət hüququ və dövlət qaydası. Xaqan öz hakimiyyətini atalardan qalan töreyə əsaslanaraq qururdu. Ətraflı →
Tuğtuγ
At quyruğundan düzəldilən bayraq; hakimiyyətin və qoşunun rəmzi. Ətraflı →
Tüməntümän
On min nəfərlik qoşun hissəsi; onluq sistemdə ən böyük vahid (on, yüz, min, on min).
Ulus
Xalq; Çingizilər dövründə isə bir xanzadəyə verilən torpaq və onun əhalisi, məsələn Çağatay ulusu. Ətraflı →
Yarlıq
Xanın fərmanı. Qızıl Orda xanları yarlıqla torpaq, vəzifə və imtiyaz verirdilər.
Yasa
Çingiz xanın qanunları; Çingizi xanlıqlarında uzun müddət töre ilə yanaşı qüvvədə qaldı.

İnanclar

Balbalbalbal
Ölünün məzarı yanında sıra ilə düzülən daşlar; yazılara görə hər biri onun öldürdüyü düşməni təmsil edirdi. Ətraflı →
Bengü daşbäŋgü taš
"Əbədi daş": üzərinə yazı həkk edilən abidə daşı. Bilgə xaqan və Kül Tigin kitabələri belə adlanır. Ətraflı →
Boz qurdböri
Çin mənbələrindəki əfsanəyə görə Aşina soyunun əcdadı olan dişi qurd. Göytürk bayrağında qızıl qurd başı vardı. Ətraflı →
Dünya ağacı
Göyü, yeri və yeraltı dünyanı birləşdirən ağac; qam ruhlar aləminə onun boyunca səyahət edirdi. Ətraflı →
Irkïrq
Fal, gələcəyi oxumaq. Runik yazı ilə kağıza yazılmış Irk Bitig bir fal kitabıdır. Ətraflı →
İyə
Dağın, suyun, ocağın, evin "sahibi" olan ruh. Ona hörmət edilir, bəzən pay verilirdi. Ətraflı →
Kutqut
Tanrının verdiyi xoşbəxtlik və hökmranlıq gücü. Xaqan kutu itirəndə hakimiyyəti də itirmiş sayılırdı. Ətraflı →
Qamqam
Türk şamanı: ruhlarla insanlar arasında vasitəçi, xəstəni sağaldan və mərasim aparan şəxs. Ətraflı →
Ötükənötükän
Xanqay dağlarındakı müqəddəs yurd. Yazılara görə türk xaqanı Ötükəndə oturarsa, eli əbədi qalar. Ətraflı →
Tenqritäŋri
Göy və göyün ali tanrısı. Orxon yazılarına görə xaqana hakimiyyəti və kutu Tenqri verir. Ətraflı →
Umayumay
Qadınları, doğumu və uşaqları qoruyan ilahə. Kül Tigin kitabəsində Bilgə xaqanın anası Umaya bənzədilir. Ətraflı →
Ülgen və Erlik
Altay inanclarında göyün xeyirxah tanrısı Ülgen və yeraltı dünyanın hakimi Erlik. Ətraflı →
Yer-Suyer sub
"Torpaq və su": vətənin müqəddəs ruhları. Orxon yazılarında Tenqri ilə birlikdə çəkilir. Ətraflı →
Yuğyoγ
Yas mərasimi və ehsan. Orxon yazıları uzaq xalqlardan yuğa gələn elçiləri sadalayır. Ətraflı →

Həyat tərzi və adətlər

Ər adıär at
Gəncə ilk qəhrəmanlığından sonra verilən yetkin adı. Yenisey yazılarında çox vaxt ölənin ər adı çəkilir. Ətraflı →
Keçə
Yunun döyülüb sıxılması ilə alınan material; ev örtüyü, xalça, paltar və papaq üçün işlənirdi. Ətraflı →
Keçə ev (alaçıq)
Taxta çərçivə üzərinə keçə örtülən, sökülüb atla daşınan köçəri evi. Ətraflı →
Kurqan
Qəbrin üstünə torpaq və daşdan tökülən təpə. Bozqırın ən qədim abidələrinin çoxu kurqanlardır.
Qımız
Mayalanmış madyan südü; bozqır xalqlarının əsas içkisi. Ətraflı →
Mücəl
On iki heyvanlı təqvim: hər il bir heyvanın adını daşıyır. Orxon yazılarında tarixlər bu təqvimlə verilir. Ətraflı →
Mürəkkəb yay
Ağac, buynuz və vətərdən yapışdırılmış qısa, güclü yay; atüstündən atmaq üçün idealdır. Ətraflı →
Sürək ovu
Minlərlə atlının böyük bir ərazini halqaya alıb heyvanları mərkəzə sürdüyü ov; həm də qoşun üçün təlim idi. Ətraflı →
Üzəngi
Atlının ayağını qoyduğu dəmir halqa. Avropaya bozqır köçəriləri vasitəsilə, ehtimal ki, avarlarla gəldi. Ətraflı →
Yaylaq və qışlaq
Köçərinin yay otlağı (adətən dağlarda) və qış düşərgəsi (aran, sığınacaqlı yer). İl boyu bu ikisi arasında köç edilirdi.
Yurdyurt
Qədim türkcədə düşərgə yeri, sonra vətən. Avropa dillərində "yurt" sözü keçə çadırın adı oldu.

Yazı və dil

Bitigbitig
Yazı, kitab, kitabə. Kül Tigin kitabəsini yazan Yollığ Tigin "bu bitigi mən yazdım" deyir.
Divan
Mahmud Kaşğarinin 1070-ci illərdə ərəbcə yazdığı "Divanü lüğat-it-türk": türk dillərinin ilk böyük lüğəti. Ətraflı →
Qədim türk dili
Göytürk və Uyğur dövrünün yazılı dili (VII-XI əsrlər); Orxon, Yenisey və Turfan mətnlərinin dili. Ətraflı →
Runik yazı
Türklərin özünə məxsus ilk əlifbası: Orxon və Yenisey kitabələri bu yazı ilə həkk edilib. Sağdan sola oxunur. Ətraflı →
Uyğur yazısı
Soğd əlifbasından törəyən, yuxarıdan aşağı yazılan əlifba. Uyğurlardan sonra monqollar da onu götürdü. Ətraflı →