Güney Azərbaycan

Güney Azərbaycan İranın şimal-qərbində, Araz çayından cənubda yerləşən tarixi Azərbaycan torpaqlarıdır. Bu gün bölgə əsasən dörd ostana bölünüb: Doğu Azərbaycan (Təbriz), Batı Azərbaycan (Urmiya), Ərdəbil və Zəncan. Azərbaycan türkləri həmçinin Qəzvin, Həmədan və Mərkəzi ostanlarında yaşayır, Tehran və Kərəcdə isə böyük icma təşkil edir. Özlərini çox vaxt sadəcə "türk" adlandırırlar.

İranda etnik siyahıyaalınma aparılmır, ona görə dəqiq say yoxdur. Qeyri-rəsmi hesablamalar Azərbaycan türklərinin sayını 35–40 milyon, yəni İran əhalisinin təxminən 40%-i qədər göstərir. 2012-ci ilin yanvarında İranın xarici işlər naziri Əli Əkbər Salehi Ankarada İran əhalisinin 40%-nin türkcə danışdığını açıq bəyan etmişdi.

Tarix

VIII–XI əsrlərdən oğuz türklərinin, sonra Səlcuqluların gəlişi ilə bölgə türkləşdi. İrana əsrlərlə hökmranlıq edən sülalələrin çoxu buradan çıxıb: Ərdəbildə yüksələn Səfəvilər (1501–1736), türkmən əfşar tayfasından olan Nadir şahın Əfşarlar dövləti və Qacarlar (1796–1925). XVIII əsrdə burada Təbriz, Urmiya, Xoy, Maku, Marağa, Sərab, Ərdəbil və Qaradağ xanlıqları mövcud idi.

1826–1828-ci illər Rusiya–İran müharibəsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi (1828) Azərbaycanı Araz çayı boyunca ikiyə böldü: şimal Rusiyaya keçdi — bu gün Azərbaycan Respublikasıdır, cənub isə Qacarların tərkibində qaldı.

1906–1911-ci illərin Məşrutə inqilabında Təbriz azadlıq hərəkatının mərkəzinə çevrildi; Səttarxan və Bağırxan şəhəri aylarla qorudular və xalq onları "sərdari-milli" və "salari-milli" adlandırdı. 1945–1946-cı illərdə Təbrizdə Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu; qısa ömründə türkcə məktəblər açdı və Təbriz Universitetinin əsasını qoydu. Pəhləvi dövründə isə türkcə təhsil qadağan edildi, bir çox türk yer adı farscaya dəyişdirildi.

Mədəniyyət

Güney Azərbaycan türk ədəbiyyatının ən böyük mərkəzlərindən biridir: Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Heydərbabaya salam" poeması bütün türk dünyasında sevilir. Təbriz bazarı UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısındadır, Təbriz xalçaları dünyaca məşhurdur. Bölgənin təbii incisi Urmiya gölü son illərdə dayazlaşma ilə üz-üzədir və onun xilası bütün xalqın ortaq qayğısıdır.