Futbol

Futbolda iki komanda 11 nəfərlə oynayır və topu əllə deyil, ayaqla, başla, bədənlə rəqib qapısına vurmağa çalışır. Bu gün dünyada 250 milyondan çox insan futbol oynayır, milyardlarla insan isə onu izləyir.

Tarixi

Topu ayaqla vurma oyunları qədim Çində, Yunanıstanda və Romada da olub. Kaşğarlı Mahmudun "Divanü lüğat-it-türk" əsərində ayaqla vurulan top "təpük" adı ilə qeyd olunur. Müasir futbolun qaydaları isə 1863-cü ildə İngiltərədə Futbol Assosiasiyası tərəfindən yazıldı. 1904-cü ildə Parisdə Beynəlxalq Futbol Federasiyası (FIFA) yaradıldı.

Böyük yarışlar

Millilər: FIFA Dünya Kuboku (1930-cu ildən, dörd ildən bir; 2026-cı ildə ABŞ, Kanada və Meksikada ilk dəfə 48 komanda ilə), FIFA Qadınlar Dünya Kuboku (1991-ci ildən), Olimpiya futbol turniri (1900-cü ildən), UEFA Avropa Çempionatı — EURO (1960-cı ildən), UEFA Millətlər Liqası (2018-ci ildən), AFC Asiya Kuboku (1956-cı ildən) və Cənubi Amerikanın Kopa Amerika turniri (1916-cı ildən).

Klublar: UEFA Çempionlar Liqası (1955-ci ildən Avropa Kuboku adı ilə), UEFA Avropa Liqası (1971-ci ildən UEFA Kuboku adı ilə), UEFA Konfrans Liqası (2021-ci ildən), UEFA Super Kuboku, FIFA Klublararası Dünya Kuboku və AFC Çempionlar Liqası.

Türk dövlətlərinin liqaları: Azərbaycan Premyer Liqası, Türkiyə Süper Liqi (1959), Türkmənistanın Ýokary Liga, Qazaxıstan Premyer Liqası, Qırğızıstan Premyer Liqası, Özbəkistan Super Liqası, KKTC Süper Liqi (KTFF, 1955) və Macarıstanın NB I liqası (1901). Qazaxıstan 2002-ci ildən Avropada (UEFA), Özbəkistan, Türkmənistan və Qırğızıstan isə Asiyada (AFC) oynayır.

Türk dünyasında futbol

Macarıstanın "Qızıl komandası" XX əsrin ən güclü millilərindən idi: 1952-ci ildə Olimpiya çempionu oldu, 1953-cü ildə İngiltərəni Uembli stadionunda 6:3 hesabı ilə məğlub etdi, 1938 və 1954-cü illərdə Dünya Kubokunun finalında oynadı. Macarıstan Olimpiya qızılını 1964 və 1968-ci illərdə də qazandı.

Türkiyə millisi 2002-ci il Dünya Kubokunda üçüncü yeri tutdu, EURO 2008-də yarımfinala, EURO 2024-də isə dörddəbir finala çıxdı. "Qalatasaray" 2000-ci ildə UEFA Kubokunu və UEFA Super Kubokunu qazanan ilk türk klubu oldu.

Azərbaycanın "Qarabağ" klubu 2017-ci ildə Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə çıxan ilk Azərbaycan klubu oldu. Bakı 2019-cu ildə Avropa Liqasının finalını, 2021-ci ildə isə EURO 2020-nin dörd oyununu qəbul etdi. Qazaxıstanın "Astana" (2015) və "Kayrat" (2025) klubları da Çempionlar Liqasının əsas mərhələsində oynadı.

Özbəkistan millisi 2026-cı il Dünya Kubokuna tarixində ilk dəfə vəsiqə qazandı; ölkənin 23 yaşadək millisi 2018-ci ildə Asiya çempionu olmuşdu. Qırğızıstan 2019-cu ildə ilk Asiya Kubokunda 1/8 finala çıxdı, Türkmənistan Asiya Kubokunda 2004 və 2019-cu illərdə oynadı.

Məşhur türk futbolçuları

Ferens Puşkaş (Macarıstan millisində 85 oyunda 84 qol; FIFA-nın ən gözəl qol mükafatı onun adını daşıyır), Hakan Şükür (Dünya Kuboku tarixinin ən sürətli qolu — 11-ci saniyə, 2002), Rüştü Rəçbər, Anatoli Banişevski, Arda Güler, Hakan Çalhanoğlu, Kənan Yıldız, Eldor Şomurodov.