Azərbaycan
Qazaxıstan
Türkiyə
Qırğızıstan
Türkmənistan
Özbəkistan
Quzey Kipr (KKTC)
Macarıstan
ATarixMüstəqil dövlətlər
Orxon-Yenisey abidələri
VIII əsrdə daş üzərinə həkk olunmuş Göytürk yazıları — türk dilinin ilk böyük yazılı abidələri və türk xalqının "daş kitabı".
Orxon çayı vadisində (Monqolustan) ucaldılmış Kültigin (732) və Bilgə xaqan (735) abidələri, eləcə də Tonyukuk kitabəsi qədim türk — "runik" adlanan əlifba ilə yazılıb. Oxşar yazılar Yenisey çayı hövzəsində, Altayda və Talasda da tapılıb.
Abidələri 1889-cu ildə rus səyyahı Nikolay Yadrintsev aşkarladı. 1893-cü ildə Danimarka alimi Vilhelm Tomsen yazının açarını tapdı — ilk oxunan söz "Tenqri" (Tanrı) oldu; az sonra Vasili Radlov mətnlərin ilk tərcüməsini çap etdi.
Bilgə xaqanın dilindən yazılmış mətnlər xalqa birbaşa müraciətdir: xaqan türk boylarını birliyə, Ötükəndə qalmağa və keçmişin dərslərini unutmamağa çağırır. Mətnlərin müəllifi xaqanın qardaşı oğlu Yollığ tigin idi.
Orxon vadisinin mədəni landşaftı 2004-cü ildən UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısındadır.
Mənbələr
Yenilənib: 11 oktyabr 2026