Qızıl Orda (1242–1502)

Çingiz xanın nəvəsi Batu xan 1236–1242-ci illərin yürüşlərindən sonra Volqa boyunda Cuçi ulusunu — sonralar Qızıl Orda adlanan dövləti qurdu. Paytaxt Volqa sahilindəki Saray şəhəri idi. Dövlətin torpaqları İrtışdan Dunaya, Xarəzmdən Rus knyazlıqlarına qədər uzanırdı.

Hakim sülalə monqol olsa da, əhalinin əksəriyyəti qıpçaq türkləri idi və tezliklə monqollar da türkləşdi: dövlətin dili qıpçaq türkcəsi oldu. 1313-cü ildə taxta çıxan Özbək xanın dövründə İslam dövlət dini kimi qəbul edildi. Qıpçaq dilinin ən qiymətli abidəsi olan "Kodeks Kumanikus" lüğəti də bu dövrə aiddir.

XV əsrdə Qızıl Orda bir neçə xanlığa parçalandı: Kazan, Krım, Həştərxan, Sibir, Noqay və Qazax xanlıqları məhz onun mirası üzərində yarandı. 1502-ci ildə Böyük Ordanın son paytaxtı Krım xanı tərəfindən alındı. Tatarların, başqırdların, qazaxların, noqayların tarixi bu dövlətlə sıx bağlıdır.