Türk dövlətləri
Türk xalqları
TDT və qurumları
Milli qurumlar
Bölmələr
Töre və adətlər
30 yazı: xaqanın kutundan balbal daşlarına, tuğdan mürəkkəb yaya qədər. Yalnız kitabələrdə, salnamələrdə və Kaşğaridə yazılanlar.
TöreQədim türklərin yazılmamış qanunu: elin qaydası, xaqanın və xalqın borcları. Kitabələrdə elin itməsi ilə törenin itməsi eyni fəlakət sayılır.
Toy və qurultayBəylərin bir yerə toplaşdığı böyük məclis: xaqan seçilir, savaş və barış qərara alınır, el ziyafətlə qonaq edilir.
KutGöyün hökmdara verdiyi xoşbəxtlik və hakimiyyət gücü. Bilgə xaqan taxta "kutum olduğu üçün" çıxdığını yazır.
TuğUcuna at quyruğu bağlanmış dirək: Göytürklərdən Osmanlıya qədər türk hökmdarlarının və sərkərdələrinin hakimiyyət nişanı.
Tamğa (damğa)Boyun və nəslin nişanı: əvvəl mal-qaraya vurulan damğa, sonra sikkələrdə, kitabələrdə və bayraqlarda dövlət rəmzi.
Orda (ordu)Xaqanın qərargahı və sarayı. Sözdən türkcədə "ordu", Avropa dillərində isə "horde" yaranıb.
Ər adı (igidlik adı)Gəncin ilk igidliyindən sonra aldığı kişilik adı. Kül Tigin kitabəsində də, Dədə Qorqud kitabında da bu adət var.
Xaqanın qəbulu və ziyafətiBizans elçisi Zemarx (568) və çinli zəvvar Süan-szan (630) Göytürk xaqanlarının sarayını gördükləri kimi təsvir ediblər: ipək çadırlar, qızıl taxt, içki və musiqi.
Boz qurd əfsanəsi (Aşina)Çin salnamələrində yazılan Göytürk mənşə əfsanəsi: qırğından sağ qalan uşağı dişi qurd bəsləyir, ondan Aşina nəsli törəyir.
Ata-baba mağarasıGöytürk xaqanı hər il bəylərlə birlikdə nəslin doğulduğu mağaraya gedib qurban kəsirdi.
Yer-SuTürklərin müqəddəs vətən ruhu: kitabələrdə Tanrı və Umay ilə yanaşı türk xalqına qələbə verən "ıduk yer sub".
Qam (türk şamanı)İnsanlarla ruhlar arasında vasitəçi: xəstəni sağaldan, gələcəyi deyən, qurban mərasimini aparan şəxs. Kaşğari sözü "kahin" kimi izah edir.
On iki heyvanlı təqvim (müçəl)Hər ilin bir heyvanın adını daşıdığı on iki illik dövr. Orxon kitabələri hadisələri bu illərlə tarixləndirir.
Yuğ (yas mərasimi)Qədim türklərin dəfn və anma mərasimi: çadır ətrafında atla dövrə vurmaq, qurban, ağı və uzaq ellərdən gələn elçilər.
Balbal və bəngü daşQəbirdən şərqə doğru düzülən daş sırası: hər balbal mərhumun öldürdüyü bir düşməni təmsil edirdi. Bəngü daş isə yazılı "əbədi daş"dır.
Üz kəsmə (yas adəti)Yas tutanların bıçaqla üzlərini kəsməsi: "göz yaşı ilə deyil, qanla ağlamaq". Hunlar və Göytürklər haqqında yazan müəlliflər bunu qeyd edir.
Qıpçaq daş heykəlləriXI-XIII əsrlərdə qıpçaqların (kumanların) kurqanların üstünə qoyduğu daş heykəllər: əlində qab tutan, üzü şərqə baxan ata-babalar.
Qazax yurdu (kiyiz üy)Köçərilərin yığılıb-açılan keçə evi; onun tağı olan şanıraq Qazaxıstanın gerbindədir. Hazırlanma bilgisi 2014-cü ildən UNESCO irsidir.
QımızMayalanmış madyan südü köçəri türklərin qədim içkisidir. Bahar "qımızmurındıq" ayinləri 2018-ci ildən UNESCO irsidir.
KeçəYundan döyülüb hazırlanan keçə köçəri həyatın əsası idi: çadırın örtüyü, döşəmə, paltar, hətta xaqanı taxta qaldıran "taxt".
At qoşumu: üzəngi və yəhərDəmir üzəngi və möhkəm yəhər çöl süvarisini atın üstündə həm oxçu, həm nizəçi etdi. Avropa dəmir üzəngini VI əsrdə çöl xalqlarından öyrəndi.
Mürəkkəb yayAğac, buynuz və vətərin yapışdırılması ilə düzəldilən qısa, güclü yay: hunlardan Osmanlıya qədər türk süvarisinin əsas silahı.
CiridAtlıların bir-birinə küt uclu taxta nizə atdığı qədim türk komanda oyunu; Ərzurum, Konya və Bayburtda yaşadılır.
ÇovqanQarabağ atları ilə oynanılan qədim atüstü top oyunu; 2013-cü ildən UNESCO-nun təcili qorunma siyahısındadır.
KökparAtlıların keçi leşi uğrunda mübarizəsi: qazax çölünün ən coşqun milli oyunu.
Atlı oxatmaÇöl xalqlarının qədim döyüş sənəti. Macarıstanda Layoş Kassai onu müasir idman növünə çevirib.
Ov və sürək ovuOv çöl xalqları üçün həm dolanışıq, həm döyüş məşqi idi. Minlərlə atlının bir ərazini dövrəyə alıb ovu mərkəzə sürdüyü sürək ovu ordunu birgə hərəkətə öyrədirdi.
Quşçuluq (şahin və bərkutla ov)Şahin, qırğı və bərkutla ov: Irk Bitig və Kaşğaridən bugünkü qazax və qırğız bərkutçularına qədər yaşayan çöl sənəti.
Aşıq oyunuQoyun aşıq sümükləri ilə oynanan oyun: Kaşğaridən bugünkü qazax "asıq atu" yarışlarına və azərbaycanlı uşaqların aşıq oyununa qədər.
Toy adətləriTele türklərinin toyundan Dədə Qorqudda gəlinlə bəyin yarışına və XIX əsr qırğız toyuna qədər çöl evlənmə adətləri.